Gunatraya Vibhaga Yoga

Chapter Summary· अध्याय सारांश

This chapter explains that nature works through three qualities: clarity and balance, activity and desire, and laziness and confusion. It shows how these qualities influence our thoughts, habits, actions, and even the way we are born and behave. Krishna teaches that a wise person learns to see these forces clearly and does not get trapped by them. The chapter also describes the signs of a person who has gone beyond these qualities and lives with steady peace and devotion.

इस अध्याय में बताया गया है कि प्रकृति तीन गुणों के माध्यम से काम करती है: सत्त्व (शांति और संतुलन), रजस (क्रिया और इच्छा), और तमस (आलस्य और भ्रम)। ये गुण हमारे विचार, आदतें, कर्म और जीवन के ढंग को प्रभावित करते हैं। श्रीकृष्ण समझाते हैं कि बुद्धिमान व्यक्ति इन प्रभावों को पहचानकर इनके जाल में नहीं फँसता। अंत में यह भी बताया गया है कि जो व्यक्ति इन गुणों से ऊपर उठ जाता है, वह स्थिर शांति और भक्ति के साथ जीता है।

All 28 Verses· सभी श्लोक

1. 14.1श्रीभगवानुवाच |
2. 14.2इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः |
3. 14.3मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् |
4. 14.4सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः |
5. 14.5सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः |
6. 14.6तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् |
7. 14.7रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् |
8. 14.8तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् |
9. 14.9सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत |
10. 14.10रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत |
11. 14.11सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते |
12. 14.12लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा |
13. 14.13अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च |
14. 14.14यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् |
15. 14.15रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते |
16. 14.16कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् |
17. 14.17सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च |
18. 14.18ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः |
19. 14.19नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति |
20. 14.20गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् |
21. 14.21अर्जुन उवाच |
22. 14.22श्रीभगवानुवाच |
23. 14.23उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते |
24. 14.24समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः |
25. 14.25मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः |
26. 14.26मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते |
27. 14.27ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च |
28. 14.28ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

FAQ· सामान्य प्रश्न