Arjuna Visada Yoga

Chapter Summary· अध्याय सारांश

This chapter shows the battlefield of Kurukshetra just before the war begins. Arjuna looks at both armies and feels deeply troubled because many of the people on the other side are his relatives, teachers, and friends. He becomes sad, confused, and unable to decide whether fighting is right, so he puts down his bow and refuses to fight. This chapter sets the stage for the teaching that follows by showing a human moment of fear, grief, and moral doubt.

इस अध्याय में कुरुक्षेत्र के युद्ध से ठीक पहले की स्थिति दिखाई गई है। अर्जुन दोनों सेनाओं को देखकर बहुत दुखी हो जाता है, क्योंकि सामने उसके अपने रिश्तेदार, गुरु और मित्र खड़े हैं। वह मन से टूट जाता है, समझ नहीं पाता कि लड़ना सही है या नहीं, और अपना धनुष रखकर युद्ध करने से मना कर देता है। यह अध्याय आगे आने वाली शिक्षा की भूमिका बनाता है, क्योंकि इसमें डर, शोक और नैतिक उलझन का मानवीय चित्र दिखता है।

All 48 Verses· सभी श्लोक

1. 1.1धृतराष्ट्र उवाच |
2. 1.2सञ्जय उवाच |
3. 1.3पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् |
4. 1.4अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |
5. 1.5धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |
6. 1.6युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |
7. 1.7अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |
8. 1.8भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |
9. 1.9अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः |
10. 1.10अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |
11. 1.11अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |
12. 1.12तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |
13. 1.13ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः |
14. 1.14ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ |
15. 1.15पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः |
16. 1.16अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |
17. 1.17काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः |
18. 1.18द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते |
19. 1.19स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् |
20. 1.20अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः |
21. 1.21अर्जुन उवाच |
22. 1.22यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् |
23. 1.23योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः |
24. 1.24सञ्जय उवाच |
25. 1.25भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् |
26. 1.26तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् |
27. 1.27श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि |
28. 1.28कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् |
29. 1.29सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |
30. 1.30गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते |
31. 1.31निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |
32. 1.32न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |
33. 1.33येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च |
34. 1.34आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः |
35. 1.35एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन |
36. 1.36निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन |
37. 1.37तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् |
38. 1.38यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः |
39. 1.39कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् |
40. 1.40कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः |
41. 1.41अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः |
42. 1.42सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च |
43. 1.43दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः |
44. 1.44उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन |
45. 1.45अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |
46. 1.46यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः |
47. 1.47सञ्जय उवाच |
48. 1.48ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

FAQ· सामान्य प्रश्न