Sankhya Yoga

Chapter Summary· अध्याय सारांश

In this chapter, Arjuna is confused and emotionally broken on the battlefield, and Krishna begins to guide him with calm wisdom. Krishna explains that the true self does not die with the body, so Arjuna should not be overcome by grief or fear. He teaches that a person should do the right action with a steady mind, without being attached to success or failure. The chapter also describes the qualities of a wise and peaceful person who is not shaken by pleasure, pain, anger, or desire.

इस अध्याय में अर्जुन युद्धभूमि में दुख और उलझन में पड़ जाता है, और श्रीकृष्ण उसे शांत और गहरी समझ से मार्ग दिखाते हैं। वे समझाते हैं कि असली आत्मा शरीर के साथ नष्ट नहीं होती, इसलिए अर्जुन को शोक और भय में नहीं पड़ना चाहिए। कृष्ण यह भी सिखाते हैं कि मन को स्थिर रखकर सही काम करना चाहिए, और फल की चिंता किए बिना अपना कर्तव्य निभाना चाहिए। इस अध्याय में एक ऐसे ज्ञानी और शांत व्यक्ति के गुण भी बताए गए हैं, जो सुख-दुख, क्रोध और इच्छा से डगमगाता नहीं।

All 73 Verses· सभी श्लोक

1. 2.1सञ्जय उवाच |
2. 2.2श्रीभगवानुवाच |
3. 2.3क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते |
4. 2.4अर्जुन उवाच |
5. 2.5गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
6. 2.6न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
7. 2.7कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
8. 2.8न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
9. 2.9सञ्जय उवाच |
10. 2.10तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत |
11. 2.11श्रीभगवानुवाच |
12. 2.12न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः |
13. 2.13देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा |
14. 2.14मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः |
15. 2.15यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ |
16. 2.16नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः |
17. 2.17अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् |
18. 2.18अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः |
19. 2.19य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् |
20. 2.20न जायते म्रियते वा कदाचिन्
21. 2.21वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् |
22. 2.22वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
23. 2.23नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः |
24. 2.24अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च |
25. 2.25अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते |
26. 2.26अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् |
27. 2.27जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च |
28. 2.28अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |
29. 2.29आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
30. 2.30देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत |
31. 2.31स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि |
32. 2.32यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् |
33. 2.33अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि |
34. 2.34अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् |
35. 2.35भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः |
36. 2.36अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः |
37. 2.37हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् |
38. 2.38सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |
39. 2.39एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु |
40. 2.40नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते |
41. 2.41व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन |
42. 2.42यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः |
43. 2.43कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् |
44. 2.44भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् |
45. 2.45त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन |
46. 2.46यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके |
47. 2.47कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन |
48. 2.48योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय |
49. 2.49दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय |
50. 2.50बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते |
51. 2.51कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः |
52. 2.52यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति |
53. 2.53श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |
54. 2.54अर्जुन उवाच |
55. 2.55श्रीभगवानुवाच |
56. 2.56दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः |
57. 2.57यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् |
58. 2.58यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः |
59. 2.59विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः |
60. 2.60यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः |
61. 2.61तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः |
62. 2.62ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते |
63. 2.63क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः |
64. 2.64रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् | (or वियुक्तैस्तु)
65. 2.65प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते |
66. 2.66नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना |
67. 2.67इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते |
68. 2.68तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः |
69. 2.69या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी |
70. 2.70आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
71. 2.71विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः |
72. 2.72एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति |
73. 2.73ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

FAQ· सामान्य प्रश्न